Schaakclub "En

Over Novotny en Prokes, klok en klepel


In de tweede ronde van het Eemlandtoernooi bereikte ik met wit tegen Arie van Diermen na mijn dertigste zet (Td7) onderstaande stelling...

Arie gaf het op. Normaal gesproken juich ik een dergelijk besluit natuurlijk toe, maar in dit geval vond ik het jammer. Ik had namelijk een alleraardigst vervolg berekend. Stel dat de partij als volgt zou zijn voortgezet: 30...Ke6 31.Txa7 Kxe5 32.c7 Kd6 33.b6 Kd7. Dan waren we in de tweede diagramstelling terecht gekomen:

Ik had berekend dat ik dan het fraaie zetje 34.Ta8!! bij de hand had gehad, met als pointe 34...Txa8 35 b7 en zwart kan promotie niet voorkomen.

“Novotny!”, schepte ik op bij de analyse, “Dat torenoffer ken ik uit probleemstellingen van Novotny!” Mijn toehoorders slikten het voor zoete koek en keken vol bewondering naar het bord. Eenmaal thuisgekomen ontdekte ik dat dit thema helemaal niet is bedacht door Novotny, maar door Prokes. En dat toch ook weer niet, want Prokes bedacht juist een studie hoe je ondanks die vrijpionnen nog aan een nederlaag kunt ontsnappen. Dubbel klok en klepel dus.

Antonin Novotny (1827-1871) bedacht het thema van elkaar in de weg lopende stukken. Een simpel voorbeeld:

Wit aan zet geeft mat in twee.

Het zou mat in één zijn als de zwarte toren niet Db6-f2 mat zou verhinderen en als de zwarte loper niet Db6-d4 mat zou verhinderen (ja echt, de witte loper pent pion e5 he!).

De sleutelzet is daarom 1.Pb2! Als de toren slaat loopt hij de loper in de weg en is het mat op d4. Als de loper slaat loopt die de toren in de weg en is het mat op f2. Dat idee dus, mekaar in de weg lopende stukken, kwam van Novotny.

Dat van die vrijpionnen kwam dus niet van Novotny, maar van Ladislav Prokes (1884 – 1966). Alleen dan niet om met die vrijpionnen te winnen, maar om eraan te ontsnappen! Een redelijk eenvoudig voorbeeld...

Wit aan zet en maakt, die lelijke zwarte vrijpionnen ten spijt, remise!

1.Kg4 e2 2.Tc1+ Kd4 3.Kf3 d2

4.Tc4+! Kxc4 5.Kxe2 Kc3 6.Kd1 Kd3 pat!

Zo'n ontsnapping zat er voor Arie uiteraard niet in, maar dit thema van Prokes is voor menig probleemcomponist aanleiding geweest om op het idee voort te borduren. Zo produceerde niemand minder dan Jan Timman in 1993 de volgende studie...

Wit aan zet wint zelfs, ondanks die vrijpionnen van zwart!

1.Ke2 Tb1!

Kijk! Dit type torenoffer had ik vaker gezien, vandaar dat ik het in de partij tegen Arie ineens op mijn netvlies kreeg. Zo leert de partijschaker ook nog wat van de problemist!

2.Txb1 c2

Hoe ontsnapt wit hieruit? Dat idee van Prokes is nog niet direct zichtbaar toch?

3.Txg6! (Dreigt Pf4 mat) 3...fxg6 (want na Kxg6 komt Prokes in beeld: 4.Tb6+ en wint!)

4.Pf4+ Kg4 5.Ph5!!

Er dreigt weer mat in één, dus zwart heeft nog steeds geen tijd om zijn vrijpionnen te verzilveren.

5...Kxh5. Nu staat er dezelfde stelling als na 3...fxg6 maar dan zonder wit paard. Overigens had zwart met 5...Ld4 en 5...f4 twee eveneens verliezende alternatieven, maar dat mag u zelf uitvogelen.

6.g4+! fxg4

Nou, waar blijf je nou met je Prokes? 7.Th1!! c1D (na d1D+ slaat wit gewoon en wint hij dankzij zijn d-pion) 8.Le1+ Kg5 9.Lxd2 en wit staat gewonnen. Hij heeft die gevaarlijke vrijpionnen onschadelijk gemaakt.

In “The Art of the Endgame” schrijft Timman dat hij in 1992 geïnteresseerd raakte in Prokes door een gesprek met Tim Krabbé. Krabbé begon over een “dubbele Prokes” als thema voor een studie. Timman is daar jaren mee bezig geweest en produceerde menig studie waar dan weer een fout in bleek te zitten. Tot 2010. Achttien jaar nadat hij uitgedaagd werd kreeg hij het eindelijk voor elkaar. Hij produceerde er zelfs twee! De mooiste was deze...

Wit wint! Hoe dan? Nou, als volgt... Eerst moet de dreigende promotie van zwarts f-pion even verholpen worden...

1.Pd2 Txd2 (er staan een paar zijvarianten in het boek; die sla ik lekker over. Wil je ze echt hebben, dan moet je me ff appen) 2.Tc1 f3 3.Kg3 Td1! Ah! Daar hebben we dit zetje weer...

4.b4+! Het luistert allemaal nauw, want eerst 4.Txd1 fxe2 5.b4+ Ka6! Levert zwart een winststelling op. 4...Kxb4 Nu is 4...Ka6 niks wegens 5.b5+ Ka5 6.Kxf2! en wit wint. En op 4...cxb4 heeft wit aan een enkele Prokes genoeg om te winnen: 5.Txd1 fxe2 6.Td5+ enz. 5.Txd1 fxe2

En dan nu Prokes nummer één: 6.Td4+ cxd4 7.Kxf2 d3 8.Tg1

8...Tc1 Daar hebben we die manoeuvre ook weer! 9.Txc1 d2

10.Tc4+! De tweede Prokes! 10...Kxc4 11.Kxe2 en wit staat gewonnen.

Prachtig! En dit alles kwam bovendrijven omdat Arie van Diermen te vroeg opgaf...

 

Richard Vedder

25-08-2022


 
blog comments powered by Disqus